West Nepal Blog

Transitioning Nepal’s Army

30 Jul 2006 Leave a Comment

by westnepal in लेख रचना

Shobhakar Budhathoki

Nepal’s government faces numerous challenges to restructuring the country’s army that go far beyond the House of Representative’s removal of “royal” from the name, announcing new processes for mobilization and recruitment, and changing the official structure through their political proclamation on May 18, 2006. However, the military has historically played a supportive role in dismantling the democratic system and in the institutionalization of the monarchy’s supremacy, leaving it ingrained with an undemocratic nature. Although the military receives high respect in UN peacekeeping missions, it has maintained an exceedingly distrusted identity domestically due to it’s involvement in suppressing the people’s aspirations for democracy both with its involvement in the 1960 coup and again in 2005, and its systematic abuse of human rights.

During the autocratic panchayat regime (1960- 1990), the military played a primary role to carry out repressive measures against democratic forces. After the restoration of democracy in 1990, the military was, in theory, placed under the National Security Council headed by the Prime Minister. But the King, as the supreme commander of the army, continued to exercise authority over military deployment and the daily business of the army through the military secretariat located inside the palace. The military also directly supported the King’s assumption of all executive powers in October 2002 and the establishment of direct rule in February 2005.

The military has led the ‘unified command,’ which is responsible for numerous brutal acts of suppression that has resulted in the killing of hundreds of innocent civilians in the name of eliminating “terrorists” throughout the country during the King’s 15 months direct rule, and it has systematically committed some of the most egregious human rights abuses. The military came to the streets to suppress the peaceful demonstrations of the April 2006 movement, and indiscriminately fired on crowds in various parts of the country, which killed at least 21 Nepali citizens and injured more than five thousand peaceful agitators, as well as resulted in dozens being permanently disabled. Before the nonviolent demonstrations, and even prior to the 2005 coup, the military was responsible for disappearances, extrajudicial killings, and torture, all on a systematic level, as evident in the recent report of the 49 ‘disappeared’ persons from Bhairabanath military barrack, who had been detained since 2003.

Nepal’s military was not principally created for encounters within the country or for internal affairs. As King Gyanendra took the throne after the still-unexplained royal massacre in June 2001, the military suddenly became enthusiastic to play a proactive role in Nepal’s internal issues and carried out the instructions of the palace, thereby isolating the country’s prime minister. It conducted activities to purposefully spoil the 2001 ceasefire and dialogue period, played a provocative and offensive role aimed at disrupting the peace process in 2003 (Doramba killings), and carried out numerous brutal operations and indiscriminate killings during the 2005/06 Maoist unilateral ceasefire, such as the Nagarkot massacre, and the Palpa and Morang killings.

The structure, system, and methods of the Nepal army are in themselves autocratic and feudal, and have only led to increased distrust from the people because of its authoritarian nature, attitude and actions. The army, in order to serve a democratic nation and terminate the practices that are illegal (torture, disappearances, etc…) must face a transformation and restructuring to transfer loyalty to the people’s institutions such as parliament, and must become an army who respects and abides by the rule of law. Therefore, the government must initiate immediate steps to restructure and democratize the military. Until the process is complete, accountability established, and the recommendations of the recently formed inquiry commission to address the atrocities that occurred during the April 2006 movement are implemented, military aid and recruitment must be suspended. An independent investigation of the army’s systematic human rights abuses, such as rape, torture, disappearances, arbitrary detention in military barracks, and extrajudicial killings, must be undertaken to begin dismantling the previous system of impunity they had while serving the monarchy.

Furthermore, the passports of all military commanders and commanders of other security forces throughout the country who were deployed to suppress the movement or who have committed, ordered, or complied with atrocities carried out during the insurgency should be confiscated until the independent investigation and prosecutions have been completed to prevent them from fleeing. The international community should refuse entry of Nepali human rights abusers, including military officers, and make public the international bank accounts of those perpetrators. The UN Security Council and the Department of Peacekeeping Operations should also set pre-conditions for the resumption of the Nepali army in peacekeeping operations, requiring demonstrated transformation of the army through decreased abuses, carrying out orders from the democratic government, etc.

For transformation of the army, incentives programs must be implemented for the military’s pro-democratic officials, those who have demonstrated honor, and those who actively support the investigation process. Democratizing the military must include establishing an equitable promotion process that provides opportunity to any enlisted soldier despite their family status and connections, ethnicity, gender, etc. Similarly, the government can increase army loyalty by establishing mechanisms for even lower-ranking soldiers to receive incentives such as education, home loans, technical training, and professional opportunities. Of course this will require significant financing, and the process of transferring loyalties will not occur quickly, but this government can begin the process.

Restructuring the military is an essential component to institutionalizing the democratic system and to holding a free and fair constituent assembly election, whereby respecting the people’s aspirations during the movement. By making only legal changes, the genuine conversion of loyalty from the monarchy to the citizens of Nepal will not be achieved, and as long as the army remains under the command of the King, legally or not, democracy and its institutions in Nepal continue to be under threat.

Steering committee member of the Defend Human Rights Movement- Nepal, Budhathoki holds a Masters Degree in Peace and Justice Studies from the University of San Diego, USA.

सहासि शंकर

20 Jul 2006 Leave a Comment

by westnepal in लेख रचना

सहासि शंकर
डोटीको ग्रामीण इलाका लक्ष्मिनगरका उनले माध्यामिक सम्मको पढाइ डोटीकै घण्टेश्वर मावि जोरायलमा पुरा गरे । त्यस पछि क्याम्पस पढन् दिपायल हानिए ।डोटीको ग्रामीण इलाकामा हर्ुर्केको ठिटोका निम्ति पत्रकारिता र पत्रकार अनौठो कुरा थियो किन भने डोटीलगाएत सुदुर पस्चिम पहाडका सबै जिल्लामा पत्रकार र पत्रिका दुबै थिएनन । तर आमजनताका पिडा, समस्या, अभावलाई पढाइको सिलसिलामा दिपायल सिलगढी वसाइका क्रममा उनले जान्ने र बुझने मौेका पाए शहर र गाऊ बिचको बिभेद थाहा पाए । र आमजनतामा ब्याप्त पिडा, समस्या, अभावलेनै शंकर थापा ३०,लाई पत्रकार बन्न प्रेरित गर्यो ।
डोटी र डोटीका छिमेकि जिल्ला अछाम , बाजुरा ,बझांग , ,मा स्वास्थ्य शिक्षा भोकमरि लगायत थुप्रै समस्या थिए । २०४९ सालमा सुदुरपस्चिम पहाडका जिल्लामा कहि खान नपायर त कहि औसधि नपाएर मानिस हरु मरिरहेका थिए । तर कहि कतै सुनुवाइ भएन । किनकि उनि हरु पिछडिएका समुदायहरुका थिए । पिछडीएका समुदायहरुका आवाज सम्वन्धित निकायसम्म पुर्याउन पत्रकारिता नै उत्तम विकल्प देखे शंकरले ।
र सुदुरपस्चिम पहाडको पहिलो पत्रकार का रुपमा पत्रकारितामा होमिए । थुप्रै समस्या र चुनौतिको सामना गर्दै उनले अछाम , बझांग , बाजुरा , घुमेर त्याहाका समस्या लाइ राजधानी र मोफसल वाट वाट प्रकासित एक दर्जन बढी दैनिक र साप्ताहिक पत्रपत्रिकाको एक्लो समाचारदाता ऊनले समाचारका माध्म वाट राष्ट्रिय स्थरमा ल्याए र सुदुरपस्चिम पहाडका समस्यालाइ राष्ट्रिय समस्याका रुपमा चिनाऊने काम गरे ।ऊनले आधा दसक सम्म साथि पत्रकार पाएनन् ।पस्चिम पहाडका उकालि ओरालीमा हिडेर गाउ वस्तिमा एक्लै समाचार शंकलन गरे । सुदुरपस्चिमका पहाडि जिल्लामा त्यतिखेरसम्म पत्रिका दर्ता समेत गरिएको थिएन ।बाहिर वाट प्रकासित हुने पत्रपत्रिकामा काम गर्ने पत्रकार पनि शंकर वाहेक अरु थिएनन् ।त्यसताका शंकर राजधानी र मोफसल वाट वाट प्रकासित एक दर्जन बढि पत्रपत्रिकाका एक्लो समाचारदाता थिए । कार्यक्षेत्र थियो डोटी ,अछाम , बाजुरा ,बझांग ।एक्लै पत्रकार थिए मेरोकाम न्यूज एजेन्सि जस्तो ऊनले भने एऊटा समाचार धेरै पत्रपत्रिकाकामा दिनु पर्ने वाध्यता नै थियो ।
डोटीका दिपायल सिलगढी तिर आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा शंकर एकलै सहभागि हुन्थे । उनी पत्रकार सम्मेलनमा सहभागी हुन लामो पैदल यात्रा गरेर बझांगको चैनपुर बाजुराको मातर्डर्ीी अछामको सदरमुकाम मंगलसैन सम्म हानीन्थे । एक्लो पत्रकार भएकाले उनले पुग्नु पथ्र्यो आयोजकको मन राख्न पनि ।अरु ठाउमा पत्रकार सममेलनमा धेरै पत्रकार देखेको यता आफु एक्लै हुदा खिन्न मानेर पत्रकार सम्मेलनमा पुग्थे शंकरले भने ।एक जमाना थियो, सुदूरपश्चिमका डोटी, वझांग, वाजुरा, अछाममा समाचार संकलन गर्ने शंकरले यस क्षेत्रवाट एक्लैले पत्रकारको प्रतिनिधित्व गर्थे । । धेरे दिन सम्म उनी एक्लै भए पछि यसक्षेत्रका मानिसहरुले भन्न थाले सि डी ओ पनी एक हुन्छ पत्रकार पनी एक हुन्छ तर धेरै दिन एक्लै पत्रकारिता गनुपर्दा ऊनी निरास थिए । किन भने सुदुरपस्चिम पहाडमा कोही पनि पत्रकारितामा आउन तयार थिएनन ।तर उनले हिम्मत भने हारेनन् ।
उनलाइ अझै सम्झना छ एक पटक २०५४ सालमा काठमाण्डौवाट समाचारसंकनकालागी पत्रकार आए पछी पिपलला बजारका ब्यापारि हरुले शंकरजीको सरुवा भएकि क्याहो भनेर भने पछी संगैै रहेका उनलाइ नराम्ररि बिझ्यो । त्यसपछि एक्ला पत्रकार शंकर लाइ लाग्यो ब्यबसाहीक पत्रकारिताको विकासकालागि सुदुरपस्चिम पहाडमा केहि काम गर्नै पर्छ । स्नातक पास गरे पछि शंकरल आफनै सम्पादनमा २०५४ सालमा डोटेली आवाज साप्ताहिकको प्रकाशन सुरु गरे । २०५४ सालदेखी नियमित प्रकासित हुदै आएको डोटेली आवाज सुदुरपस्चिम पहाडको पहिलो पत्रिका हो। जिल्ल्ाा प्रसासन कार्यालय डोटीमा दर्ता नम्वर एक डोटेली आवाजले सुदूरपश्चिमका पहाडि जिल्ला डोटी, डडेल्धुरा, अछाम, वाजुरा, वझांग र वैतडी सम्मका आवाजलाइ समेटने गरेको छ । डोटेली आवाज सुदूरपश्चिमका पहाडि जिल्लाबाट हाल दिपायलमा अफसेट सञ्चालनमा भएकाले डोटेली आवाज साप्ताहिको प्रकाशन गर्न सजिलो भएको छ ।
तर शंकरलेे सुरुवातमा निकै दुख गरेर कहिलेधनगढी त कहिले नेपालगञ्जमा छपाएर भए पनि पस्चिम पहाडका बासिन्दा लाइ समाचार पस्किए । बिज्ञापन पाइदैनथ्यो घरवाट रुपैया ल्याएर पनि पत्रिका छपाए शंकर भन्दछन । डोटेली आवाजको प्रकासन सुरु भए पछि मात्रे यस क्षेत्रका अधिकांस युवा पत्रकारिताका पेसा प्रति आकषिर्त भएकाहुन । डोटी ,अछाम, वाजुरा, वझांगका केहि युवाहरुले शंकरलाइ भेटेर पत्रकारितामा लाग्ने इच्छा देखाए । आफनो सर्म्पर्कमा आऊने हरुलाइ पत्रकारितामा लाग्न सजिलोका लागी उनले डोटी ,अछाम, वाजुरा, वझांगमा एकल प्रयासलेे आधार भुत पत्रकारिता तालिम सञ्चालन गरे । शंकर भन्दछन तालीम दिदाताका त निकै दौडधुप गरियो नि । त्यसपछि डोटी ,अछाम, वाजुरा, वझांग जिल्लामा समेत पत्रकारको ससक्त ऊपस्थिति देखियो । अहिले सबै जिल्लामा काठमांडौ वाट प्रकासित हुने पत्रिकाका अखवारका पत्रिनिधि छन । स्थानिय स्थरमा पनि पत्रिका प्रकासित हुन्छन ।यती मात्र होइन सबै जिल्लामा नेपाल पत्रकार महासंघका साखा समेत छन ।
। शंकरको अभियान यतिमै रोकीएन । एक गाउ एक पत्रकार भएमा शान्ति, बिकास र सुशासनको पक्षमा समुदायलाइ सुसुचित गराउन भित्तेपत्रिका पं्रकाशन गराइने र यसले समुदायलाई वलियो वनाउन र सुसंगत हुन महत्वपर्ुण्ा भूमिका निर्वाह गर्ने उनको ठम्याई छ । त्यसैले उनी बिकास सञ्चार समुह नामक सस्था मार्फ अहिले डोटी ,अछाम , बझांग , वाजुरामा एक गाऊ एक पत्रकारको अभियान सञ्चालन गरिरहेका छन ।
अहिले शंकर एक गाऊ एक पत्रकारको अभियान सफल बनाउन लागि परेका छन । एक गाउ एक पत्रकारको अभियानमा उनी सुदुरपस्चिमका गाउ वस्ति डुलिरहेका हुन्छन । शंकर कहिले अछामको मैगलसैन भेटिन्छन त कहिले बझांगको चैनपुर ।शंकरको व्यस्थता अहिले पनि घटेको छैन । उनको एक गाउ एक पत्रकारको अभियानले अचम्म लाग्दो सफलता प्राप्त गरेको छ । आधारभुत तालिम, भित्ते पत्रिका लेखन सिप तालिम, भित्तेपत्रिका तालिम, फिचर तालिम,शान्ति पत्रकारिता तालीम,तथा पत्रकारीता सम्बन्धि प्रशिक्षक प्रशिक्षण तालिम लगायत पत्रकारहरुको गुणात्मक विकास हुने सबै तालिम गाउ गाउमा दिदंै आएका छन । शंकर थापा सुदुरपस्मि पहाडका मोवाइल पत्रकारिता प्रसिक्षक पनि भउका छन । आफुले सिकेको सिप वाड्दा के फरक पर्छ र सरलस्वभावका उनि भन्छन यो मेरो कर्तव्यनै हो ।
उनले दर्ुइ बर्षअघि डोटी जिल्ल्ाा वाट एक गाउ एक पत्रकारको अभीयान सुरु गरेका थिए । अहिले डोटीका ३५ गाऊ विकास समिति मा ४० वटा पाक्षिक भित्ते पत्रिका नियमित प्रकासित हुन्छन । भित्ते पत्रिकाका प्रकाशन गर्ने ४० समुहका १सय ५० बढी युवा पत्रकारीता संग सम्बद्ध छन । ति भित्ते पत्रिकामा गाऊका र राष्ट्रियस्थरका खवर हुन्छन मुलधारको पत्रकारीत गर्नेहरुको नजर नपुगेका समाचार । माने वाजेऊको ९वाजेको०े विरामी छोरा देखी धौली फुपुको बिरामी बाख्राले औसधि नपाएका समाचार देखी रानधानीका राजनीतिक गतिबिधि र डोटी जिल्लाका गतिबिधि समेत गाउका समाचार गाउकै भाषमा ति भित्ते पत्रिकाले सुचना र संचारको पहुचवाट टाढा रहेका ग्रामीण क्षेत्रका वासिन्दालाई पस्किन्छन । दशरथ काउजऊलाई ९कान्छावुवालाई ० दुधदिने भैसी चाहियो भन्ने बिज्ञापनपनि ति भित्तेपत्रिकाहरुले छुटाएका हुदैनन । दर्ुइ बर्षअघि शंकरले एक गाऊ एक पत्रकारको अभीयान सुरु गर्दा शंकरजी अस्मभव कुरा गर्दछन एक गाऊमा एक पत्रकार सम्भव छैन भनेर आलोचना गर्ने पनि कम थिएनन् ।शंकरले आलोचनाको वास्ता गरेनन् आफनोकाममा निरन्तर डटिरहे । प्रतिफल एक गाऊमा एक मात्र होईन भित्तेपत्रिका मार्फ प्रत्यकएक गाऊमा करिवएक दर्जनजति पत्रकार कृयासिल छन । एक गाऊमा एक पत्रकार अभियानको सफलता पछि अहिले ऊनका आलोचक हरु पनि प्रसंसकमा बदलीएका छन ।भन्दछन शंकर जिले राम्रो सुरुवात गर्नु भएको रहेछ । डोटीको सफलता पछि शंकर एक गाऊ एक पत्रकारको अभियान डोटीका छिमेकी सुदुर पस्चिम पहाडका जिल्ला अछाम , बझांग र वाजुरामा बिस्तार गरेका छन । अभियानलाई ब्यापक बनाउदै छौ एक साझ अछामको सदरमुकाम मंगलसैनमा भेटिएका शंकरले नेपाल संगको भेटमा भने मेरो दिर्घकालिन कार्यक्रम त सुदुरपस्चिम पहाडमा एक टोल उक पत्रिका प्रकाशन गर्ने हो ।

माओवादी सिकारमा पत्रकार

19 Jul 2006 Leave a Comment

by westnepal in लेख रचना

विक्रम गिरी कान्तिपुर दैनिक

कान्तिपुर दैनिक
२०६२ असार ३ ( 2005 June 16)

छाङरु -दार्चुला, असार २ – गत जेठ १८ गते बिहान म कालापानीतिर हानिएँ । दार्चुला सदरमुकाम खलंगाबाट कालापानी जान भारतीय बाटो मात्र प्रयोग हुँदै आएकाले नेपालको बाटोबारे धेरै जना अनभिज्ञ थिए । स्थानीय सौका जातिका बासिन्दा भारतीय बाटो प्रयोग गरी छाङरुस्थित पुलबाट महाकाली नदी पार गर्छन्, जुन बाटो प्रयोग गर्न नेपाली र भारतीय प्रशासनबाट अनुमतिपत्र चाहिन्छ । अनुमतिपत्र बनाए पनि भारतीय प्रहरीले बाटैमा रोक्ने र हिरासतमा लिने धेरै समाचार म आफैंले लेखेको थिएँ । म भने आफ्नै भूमि भएर कालापानी जान निस्केको थिएँ ।

कालापानीबारे हालै भारत र चीनबीच भएको सहमतिको चर्चापछि भारतीय प्रहरी बढी सतर्क देखिएका थिए । हेलिकप्टर गस्ती दिनहुँजसो हुँदै आएको थियो भने दुवै देशका नागरिकलाई आवतजावतमा बन्देज लगाइएको थियो। भारतीय बजार धार्चुलाबाट गर्बाधारसम्मको ३७ किलोमिटर सडकपछि मैले दुम्लिङस्थित महाकालीमा रहेको भर्‍याङ चढेर नेपाल प्रवेश गरें, जहाँबाट ४५ किलोमिटर यात्रा एक्लै तय गर्नु थियो । पहिरोले बाटोको निसानै थिएन । खोलामा पुल थिएन । साँझको ७ बजिसकेको थियो तर न बस्ने ठेगान, न खानपिन । भर्खर हिउँ पग्लदै गरेकाले जाडो थियो । ओढार खोजेँ । जंगलमा बाघभालुको डर थियो । धन्य, भेडाको एउटा बथान आइपुुगेकाले गोठालासँगै रात बिताउन पाएँ ।

नेपाल-भारत दुुवैतिर घोडेटो बाटो मात्र छ । भारतपट्ट बाटोघाटो राम्रो र ठाउँठाउँमा बस्ने खाने व्यवस्था छ । माओवादी मात्र नेपालको बाटो प्रयोग गर्छन् । भारतीय सैनिक घोडा वा खच्चरमा सवार देखिन्थे, जसका भरिया भने नेपाली नै थिए । नदीपारिको उक्त दृश्य क्यामरामा कैद गर्दा बन्दुुकको नाल आफूतिर सोझिएको देखें । धन्न एउटा झाडीले बचायो । पछि गोठालाबाट थाहा भयो- भारतीय सैनिकले यसैगरी माओवादीलाई जिस्काउँदा रहेछन् । जेठ १९ गते बिहानै छाङरु गाउँतिर लागें । दार्चुलाको यो अन्तिम बस्ती छाङरुका बासिन्दा वैशाखदेखि कात्तिकसम्म मात्र यहाँ बस्छन्, हिउँदमा चार दिन तल सदरमुुकाम र्झछन् । गाउँमा बूढापाका मात्र थिए, अरू सबै यार्सागुम्बा बटुल्न पाखातिर ।

बूढापाकाले र्फकन सल्लाह दिए । कालापानी क्षेत्रमा तीन/चार वर्षदेखि भारतीय सेनाले आवतजावत गर्न दिएको छैन । एम्बुसै एम्बुस थापिएको छ । दस किलोमिटर टाढा कालापानी पुग्न जंगल छिचोल्नुपर्छ । केही वर्षअघि भेडाबाख्रा चराउन स्थानीय बासिन्दा जाने गरेका रहेछन् । सीमा विवाद बढेपछि नेपाल-भारत दुवै देशका नागरिकलाई प्रतिबन्ध रहेछ ।

‘कालापानी जानु कालको मुखमा पस्नु सरह हो,’ साठी वषर्ीय नन्दन सिंहले भने । अर्को दिन गत वर्ष माओवादीले धारिलो हतियार प्रयोग गरी नदी वारपार गर्न वञ्चित गराएको ठाउँ सीता पुलतिर हान्निएँ । माथिल्लो कावा पारिपट्ट गुन्जी गाउँ छ – दुई नदीबीच अवस्थित । गुन्जीपारि लिम्पियाधुराबाट बग्ने कुटी नदी, वारि लिपु नदी । वरैबाट भारतीय सुरक्षाकर्मीको चहलपहल देखें । गाउँलेले सुनाएका थिए- सेनाले वाइनाकुलरबाट हेर्छन् र देखेमा गोली चलाउन बेर लाउँदैनन् ।

दिउँसो २ बजे । सीतापुल पुग्नुभन्दा २ सय मिटरमाथि माओवादीसित जम्काभेट भयो । परिचय दिएँ । आउनुको उद्देश्य बताएँ । कालापानीबारे जिज्ञासा राख्दा आफू नयाँ भएकाले जानकारी नभएको र बरु आफ्ना कमान्डरलाई भेटाइदिने बताएर उनीहरूले मलाई एक ठाउँ लगे । माओवादीबीच गोप्य छलफल भयो र मलाई ‘कमान्डर’ कहाँ लगियो । उनले मेरो परिचयपत्र हेरे, ‘आधार इलाका भएकाले अनुमति पत्र’ मागे । कमान्डरले भने- ‘पत्रकार सत्रकार हामीलाई थाहा छैन, नयाँ मान्छे नेतृत्वलाई सु्म्पने हाम्रो नीति छ ।’ म माओवादीको कब्जामा परिसकेको थिएँ । साँझ खाना खानुअघि एक छापामारले भने- शिवानी सिंह थारूलाई अपहरण गर्ने पनि मै हो, अर्काले भने- ‘डेकेन्द्र थापा र ज्ञानेन्द्र खडकाबारे थाहै होला ।’ उनीहरूले बारम्बार प्रश्न गरे- ‘कान्तिपुर हाम्रो पक्षमा किन लेख्दैन ?’ खानापछि हतियारसहितका माओवादीले मलाई छाङरु गाउँ लगे । गाउँमा मैले खाना खाएको घरपरिवार सदस्यसहित उठबस गरेकासित पनि उनीहरूले स्पष्टीकरण लिए ।

जिल्लाका ‘जिम्मेवार छापामार’ समक्ष मलाई सुम्पिने निर्णयसहित तीनजना छापामारसित एउटा घरमा सुत्न पठाइयो । सिरानमा सकेट बमको झोला थियो । विस्फोट होला भन्ने त्रासले सुत्नै सकिनँ ।

जेठ २० गते बिहान ५ बजे छाङरु गाउँबाट हिँडाइयो । कब्जामा परे पनि मलाई कालापानी पुग्ने आशा थियो । चिया खाने बेला कमान्डरलाई कालापानीसम्म जान सहयोग गर्नुहोस् भन्ने अनुरोध गरें । उनले मेरो कुरा उडाइदिए ।

तिंकर खोला र कालीको संगमस्थलमा म एक छिन रोकिएँ । कालापानीतिर हेरें । मैले गोजीमा हात हालें तर त्यही कलम पनि भेटिनँ । छाङरुमै कलम पनि अपहरण भएछ । क्यामरा मात्र थियो । केही तस्वीर टाढैबाट खिचेर छापामारको निर्देशनमा दिनभरि हिँडिरहें । पुर्‍याइने ठाउँबारे बताइएको थिएन । पिसाब फेर्ने बेला पनि निगरानीमा राख्थे । तीन दिन हिँडाउँदासम्म त्यो ठाउँ आइपुगेन । हातखुट्टा सुन्निएका थिए । जुत्ता फाटिसकेका थिए । दैनिक साठीदेखि सत्तरी किलोमिटर हिँडाइएको थियो । न समयमा खानपिन, न एकछिन आराम ! बाटोमा कसैसित बोल्न पनि दिइएन । छाङरुबाट तीन चार दिनको पैदल आएका एक बासिन्दाले महेन्द्रनगरस्थित कान्तिपुर संवाददातालाई घटनाबारे बताएपछि मात्र म अपहरणमा परेको खबर सार्वजनिक भएको थियो । लटीनाथ पुग्न छाङरुबाट कम्तीमा छ दिन लाग्थ्यो तर उनीहरूले मलाई तीन दिनमै पुर्‍याए । कमान्डरको निर्देशनविपरीत मलाई छोडे कारबाहीमा परिने डर उनीहरूमा प्रस्टै देखिन्थ्यो ।

सदरमुकाम खलंगाबाट सुरक्षाकर्मी सर्चमा आउँदै गरेको खबरले मलाई लटीनाथ पुर्‍याउनुअघि नै उनीहरू सबै तितरवितर भएछन् । माओवादीले बझाङ सिमाना कटिसकेको खबर पाएपछि मसँगै रहेका छापामारले माओवादी जिल्ला इन्चार्ज प्रवीणलाई सुम्पने निर्णय गरे । तर प्रवीणको अत्तोपत्तो थिएन । एक जना मेरो निगरानीमा रहेर अर्का छापामार इन्चार्जको खोजीमा हिँडे । म भने एउटा पसलअगाडि राखिएको बेन्चमा पल्टिएँ । चार घन्टाको पर्खाइपछि ती छापामार एक्लै फर्के र मलाई स्थानीय इन्चार्ज ‘स्माइल’ कहाँ हिँड्न भनियो । जिल्ला इन्चार्जको खबर केही पनि बताइएन । साँझतिर एरिया इन्चार्जकहाँ पुर्‍याइयो र बेलिबिस्तार लगाएपछि मात्र एकान्तमा बोलाइयो । स्माइलसित भेटपछि बल्ल मलाई बाँच्ने आशा जाग्यो । उनले मानव अधिकारवादी र पत्रकारलाई आवतजावत गर्न रोकटोक नभएको र अनुमतिपत्र नचाहिने बताए । यसरी पाँच दिनको कब्जापछि घर फर्किएँ- कमरेड स्माइलको ‘फिर्ती अनुुमतिपत्र’ का साथ । घर पुग्दा म थला परिसकेको थिएँ । भित्र-बाहिर गर्न सक्ने अवस्थामा थिइनँ ।

माओवादी सिकारमा पत्रकार

हत्या
नवराज शर्मा, कालिकोट, अपहरणपछि हत्या २०५९ जेठ २६

अम्बिका तिमिल्सेना, सुुनसरी । २०५९ मंसिर २५

धनबहादुुर रोका, सुुर्खेत, २०५९ साउनमा अपहरण गरी माघ १६

ज्ञानेन्द्र खड्का, सिन्धुुपाल्चोक । २०६० भदौ २१

गोपाल गिरी, वीरगन्ज । २०६० माघ १

डेकेन्द्र थापा, दैलेख, २०६१ असार १२ मा अपहरण गरी साउन २७

अपहरण

काशिराम डांगी, सुुधीर शर्मा, राजाराम गौतम, निश्चल चापागाईं २०५८ भदौ २४, रोल्पा

ङेम्लिङ लामा, २०५८ चैत ३, सिन्धुुपाल्चोक

दीपकबहादुुर थापा, २०५९ मंसिर, अछाम

रेखराज दाहाल २०५९ पुुस, सिन्धुुली

तुुलसी थापा, २०६१ मंसिर १९, पाँचथर

दुुर्गा थापा, २०६१ असार, सुुर्खेत

कृष्ण अधिकारी, २०६१ साउन ३१

वसन्त महर्जन, २०६१ साउन ३१

अनुुप गुुरुङ, २०६१ भदौ १३

शक्तिकुुमार पुुन, २०६१ भदौ २८

जे पाण्डे, २०६१ मंसिर

विन सान्ट प्राडो र नेत्र केसीलाई २०६१ पुुस १५ मा रुकुुममा नियन्त्रणमा लिई दुुव्र्यवहार

सोम शर्मा, २०६२ वैशाख ३१, इलाम, अझै कब्जामा ।

नोट बुक बेदप्रकाश तिमिल्सैना

09 Jul 2006 Leave a Comment

by westnepal in लेख रचना

नोट बुक
बेदप्रकाश तिमिल्सैना

प्रहरी-माओवादी सहकार्य
पर्चा काट्नेको भिड नियन्त्रण गर्न कठिन भएपछि प्रहरी जवान भिडतिर चिच्याए-’कोही माओवादी दाजु-भाई हुनुहुन्छ -’ नजिकै उभिएका माओवादी कार्यकर्ता ‘मशाल’ प्रहरीले वोलाएको ठाउंमा पुगे र लाईन ब्यबस्थित गर्न थाले । बर्दियाको राजापुरमा आयोजित सरकारी स्वास्थ्य शिवीरमा निशस्त्र सुरक्षाकर्मी र माओवादी कार्यकर्ताबिच यस्तो सहकार्य देखियो । एक महिना अघिसम्म भेट्नासाथ एक-अर्कालाई मार्न तम्सिनेहरु ऊक्त शिविरको व्यवस्थापनमा जुटेरहेको दृश्य निकै रमाईलो थियो । क्षेत्रीय स्वाथ्य निर्देशनालयले एक साता चलाएको स्वास्थ्य शिवीरमा माओवादी कार्यकर्ता र प्रहरीले मिलेर स्वयम्सेवा गरे । स्वास्थ्य शिवीरमा आउनेलाई सहयोग गर्न, पर्चा काऊन्टरदेखि ओपीडीसम्मको लाईन मिलाउन प्रहरी र माओवादी संगसंगै जुटिरहेका थिए । उनहिरलेशिविरबाट बचेको समयलाई सदुपयोग गर्दै रमाईला-रमाईला गफ पनि गर्न भ्याए । एक अर्काको रगतका प्यासा बनेका उनीहरुले आपसमा कुराकानी गरेर हासेको देख्दा र्सवसाधारणले रमाईलो मानिरहेका थिए ।
भूमिगत जीवनपछि र्सार्वजनिक भएका माओवादी र युद्धविरामपछि निर्धक्क भएका सुरक्षाकर्मी खुला संसारमा रमाईरहेका थिए । डर त्रास विनाको जीवन कम्ती आनन्द मानेन उनीहरुले । एक अर्कालाई भेट्न र हात मिलाउन पाएकोमा सुरक्षाकर्मी खुशी देखीए । ‘काम गर्न सजिलो भयो नी राजापुर बेस क्याम्पमा कार्यरत प्रहरी नरेन्द्र रानाले यस सम्ववाददाता संग भने । ‘प्रहरी र माओवादी मिलेर सघाएकोमा धेरै खुसी भएका क्षेत्रीय स्वास्थ्य निर्देशक डा. श्रवणकुमार चौधरीले भन्दै थिए ‘सुरक्षा कर्मी र माओवादीको सहयोगले हामीलाइ काम गर्न सजीलो भयो नी यसपलि ।’ स्थानीयस्तरमा देखीएको सहकार्यले माओवादी र सुरक्षाकर्मी मिलेर काम गर्न सक्दारैछन भन्ने राम्रो सन्देश प्रवाह भएको छ । स्थानीय स्तरमा मेल देखीयो अब प्रधानमन्त्रि गिरीजाप्रसाद कोईराला र माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड ले सहकार्य गरेर नेपाली जनतालाई देखाऊनु पर्छ ।

पहिलो पटक माओवादी भेट्दा दंग परेे नर्स
माओवादीले शसस्त्र ब्रि्रोह सुरुगरेको १० वर्षपुरा भयो । वितेका १० बर्षा पश्चिम नेपालका प्रायः सबैको माओवादी संग जम्का भेट कुनैन कुनै रुपमा भएको छ । मिनी रोल्पा भनेर कहलिएको वर्दियाको राजापुरमा मैले एऊटा यस्तो जमात पनि भेटे जो पहिलो पटक माओवादी संग एकाकार भएका थियो । राजापुरमा संचालीत स्वास्थ्य सिवीरकालागी खटिएका नेपालगञ्ज नर्सिंग क्याम्पसका कोहलपुरका एक दर्जन छात्राहरु भने पहिलो पटक युद्ध विराममा खुला भएका माओवादीलाई दंग परेेर हेरीरहेका थिए । दाया पाखुरामा रातो रिवन बांधेर बिरामीको सेवामा जुटेका माओवादी कार्यकर्तालाई देखेपछि नर्सिङ क्याम्पसकि छात्रा चांदनी थापाले भनिन् ‘माओवादी ज्यान जोगाऊने काममा पनि त लाग्दा रैछन ।’ यो भन्दा अघि माओवादीले मानिस मारेको र अपहरण गरेको सुनेकि थापा वाल्ल पर्दै माओवादी कार्यकर्तालाई हेरीरहेकि थिईन् । कुराकानिका क्रममा उनले यस सम्वादातासंग भनिन ‘ हामीले माओवादी ज्यान लिन्छन भनेर पढेका र सुनेका थियौ तर यहात ऊनी हरु सेवा गर्ने सरल पो हुदारैछन ।’
युद्धविराम अघि होस या पछि जनता लाई सास्ति दिएर आलोचित बनेका माओवादी सरकारले राजापुरमा सञ्चालन गरेको स्वास्थय शिविरमा स्वम सेवा गरेर पहिलो पटक माओवादी देखेका नेपालगञ्ज नर्सिंग क्यामपसका छात्राको भने मन जित्न सफल रहे ।

म पणया् कर्मका भर कर्म रैर्छर्ैइ खोटि
खाना खाएर राती १० बजे पत्रकार साथिहरु संगै बास बस्ने व्यवस्था गरेको स्थान तिर जांदै थिए अध्यारोमा नेपाल वास्मति धानको वालो ढल्क्यो डोटी म पणया् कर्मका भर कर्म रैर्छर्ैइ खोटि भनेर अछामी देऊडा गाएको सुने । उहिल्यै अछाममा ठेट देऊडा गाएको सुनेको थिए तर धेरै भएको थियो देउडा नसुनेको । रातीको समयमा कस्ले गायो होला कौतुहुलता उत्पन्न भयो । तर पनि केही क्षण सम्म मेसो पाउन सकिन कसले गायो हो ला यति राम्रो देउडा । अबकोृ दिन त्योृ गीत गाउने को हो भनि सोध खोज गर्दा थाह भयो राती बच्चा सुत्न नमानेपछि बच्चालाई सुताउन राजापुर वजारकी एक महीलाले गाएकि रहिछिन् । लामो समय अछाम वाहीर वसेको मैले अछाम र्फके पछी अछामका मेला पात लेक बेसीमा गुञ्जिन लोक देऊडा सुन्ने अपेक्षा गरेका थिए । तर विगत तिन वर्षा एऊटा पत्रकारका रुपमा अछामका ऊकाली ओरालीमा चहार्दा मओवादी युद्ध गाथा र माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डका वारेमा वर्ण्र्ाागरिएका जनवादी देऊडा वाहेक कही कतै परम्परागत देऊडा सुन्न पाएको थिईन् । अछाममा लाग्ने जात्रा ,बिवाह ऊत्सव, मेलापात लगायत सबै तिर जनवादी देऊडाको बहार छ यतिबेला । मैले देऊडागीत संकलन गरेर किताव लेख्ने जमर्को गरेको थिए । गीत संकलनकालागी जस्लाई भटे सबैले ‘भेरीले कर्ण्ााली तान्यो तानतान कमरेड जनसत्ता’ भन्न्ो भाषाका जनवादी देऊडा मात्रै सुनाए । त्यस पछि मैले मेरो देऊडा गीत संकलनको अभियानमा बिचमै पर्ूण्ाबिराम लगाएको थिए । अब राजापुरमा राती देऊडा सुनेको देउडाले मेरो पुरानो उद्देश्यमा रक्त सञ्चार भएको छ । यतिबेला म भित्र जसरी भएपनि देउडा संकलन गर्ने दृर्ढर् इच्छाशक्ति उत्पन्न भएको छ । देउडाको. रन्कोले अझे परमपरागत अछामी लेाक देऊडाको अस्तित्व कायम छ भ्ान्ने लाग्यो । अछामका रैथानेले लोक भाकामा देऊडा गाऊन छाडेपनि अछामवाट बर्षौ पहिला राजापुर टापुमा वर्साई सर्राई गरी आएकाले भने परम्परागत देऊडालाई जिवन्त राखेका रहेछन् ।

मलाई नसोध कहा दुख्छ घाऊ…………………………….
.हैन यो साच्च्ौ ब्यपारीक केन्द्र होर पहिलो पटक राजापुर पुगेका नेपालगञ्जका पत्रकार द्धय सन्तोस रेग्मी र जयंसिह के. सी.कुरा गर्दै थिए । कुनै वेला मध्य र सुदुर पस्चिमको मुख्य ब्यापारीक केन्द थियो भनेर कर्ण्ााली किनारमा अबस्थित राजापुर वजारमा पहिलो पटक पुग्ने लाई विस्वासनै लाग्दैन । अहिलेका राजापुरमा पहिलेका राजापुरमा धेरै फरक छ । पस्चिम नेपालका सेती , भेरी र कर्ण्ााली पहाडका मानीस हरु जेठको टण्टलापुर घाममा पनी आफना ऊत्पादन बिक्री गर्न र आफना लागी आबस्यक सामाग्री खरीद गर्न राजापुर आऊथे । त्यतीखेर राजापुरका ब्यापारी लाई फर्ुसदै हुदैनथ्यो । अहिले राजाापुरका ब्यापारी मात्र होईन राजापुर वजारै फर्ुसदीलो बनेको छ । ४० को दशकको अन्त्य सम्म पस्चिम नेपालको मुख्य ब्यापारीक केन्द्र राजापुर यती खेर सुनौलो बिगत र अध्यारो वर्तमानका बिच आफ्नो अस्तित्वकोे खोजीमा छ । राज्यको गलत नितीका कारण बर्षौ पहिले ताला लागेका बन्द भएका ब्यापारीक प्रतिष्ठान रहेका भवन खण्डहरमा परीणत भएका भवन मात्र छन । राजापुर वजारका सुनसान गल्ली अनी केही पसल खुला तर ग्राहक नआईदिदा फर्ुसदीला बनेका ब्यापारी देखिन्छन राजापुरमा । यती मात्र होईन बम बिस्फोट वाट क्षतीग्रस्त घर हरु हर्ेदा थाहा हुन्छ १० बर्षो द्धन्द्धले राजापुरलाई धेरै असर गरेछ । एक सांझ स्थानीए सहिद दसरथचन्द्र माविको परिसरमा भेटीएका एक जना रामकुमार बैस्य संघ राजापुर ब्यपार संघ का अध्यक्ष र पुराना ब्यापारी भनेर परिचय गर्राईयो र मैले ऊनलाई सोधे आजभोली के छ राजापुरको खवर निरासा पर्कट गर्दै ऊनले यतीमात्र भने मलाई नसोध कहा दुख्छ घाऊ …………………..।

विस्नापुरे बृद्घको ब्यथा

टण्टलापुर घाममा एकदिन दिउसो कैलालीको थापापुरवाट टिकापुर जान पथरीया नदी तर्दै थिए । संगै एक जोडी बृद्ध बृद्धा पनि नदी तरी रहेका थिए । टाऊकोमा खाद्यान्न बाकेका ति बृद्ध जोडी लाई केही सोध्न मन लाग्यो । तपाइको घर कहा हो र मेरो सोधाई थियो । उनिहरले सहज उत्तर दिए ‘सतीको बिस्नापुर’ उनिहरु थापापुर गाऊवाट खाद्यान्न मागेर फर्केको बताए । खुला देहब्यापारका लागी प्रख्यात सत्तिको विस्नापुरका वादी समुदाएका ति बृद्ध जोडी ले कुराकानीका क्रममा मलाई माओवादी होकी भन्ने सोचे छन् । मेरो सोधाईबाट शशंकित उनीहरुलाई लाख बुझाउदा पनि तिनले म माथि विश्वास गरेनन र भने ‘गरीव मान्छे केही छैन हजुर तपाई पनि गरीवका लागी लड्दै हुनुहन्छ ।’ उविनहरु मलाई छल्न कोशिश गर्दैगए । म पत्रकार हु भने पछि मात्रै ऊनीहरुले मसंग खुलेरै कुरा गर्न थाले । माम्वादी ९माओवादी ०ले गर्दा खत्तमै भयोनी हजुर हाम्रा छोरी चेलीले धन्दा ९देहब्यापार र्०गर्न पाएनन उनको गुनाशो थियो । अहिले सबै वम्बे गएका छन् बृद्घले भने ‘छोरी चेली यहा हुदा राम्रै धन्दा ९देहब्यापार ० चलेको थियो ।’ आम्दानी राम्रै थियो अव ऊनीरुले धन्दा९देहब्यापार ० गर्न नपाएपछि मागेर गुजारा गरिरहेको व्यथा कम्ती पिडादायि थिन मेरा लागि । हो माओवादी होस वा सरकार देहव्यापारमा प्तिबन्ध लगाएपछि उनीहरुलाई रोजगारको व्यवस्था गरिदिनु पर्छ । ति बृद्ध जोडीले यस सम्वादातासंग मनको पिडा पोख्दै थिए ‘वावु ती माम्वादी ९माओवादी ० जनताकालागी लडछौ भन्छन ।’ तर, तिनीहरुले जिवन गुजारा गर्ने वाटो नै वन्द गरीदीए कुराकानीकै क्रममा उनीहरुले भने । पछि बुझदै जादा थाहा भयो बिस्नापुरका देहब्यापारमा संलग्न वादी महिला लाई माओवादीले श्रृखलाबद्ध रुपमा शारीरीक यातना दिएर बिस्नापुर छाडन उर्दि जारी गरेपछि देहव्यापारको निरन्तरका लागि ऊनीहरु विस्थापीत भएर भारतको मुम्बैका कोठीमा पुगेर देहब्यापारमा संलग्न रहेछन् । जनताको अधीकारका लागी लडीरहेको भन्ने माआवादीले देहब्यापार गरेर जिवीकोपार्जन गर्ने वादी महिलाले बिस्नापुरमा बस्न पाऊने अधिकार छकी छैन जनताको अधीकारका लागी लडीरहेको भन्ने माआवादीले यसको उत्तर दिनु पर्ने उनको माग थियो ।