२. सा-कर्णाली

गन्तव्य
२. सा-कर्णाली
एउटा रारा, जहाँको पानीमा माछाको चलखेल नाङ्गो आँखाले देखिन्छ। अर्को से-फोक्सुन्डो, जहाँ कुनै जीवको अस्तित्व सम्भव छैन। तर, दुवै एउटै कर्णालीमा!

कुन्द दीक्षित
हुम्लाको सदरमुकाम सिमीकोट
देशको सबैभन्दा ठूलो अञ्चल कर्णाली, सबैभन्दा ठूलो जिल्ला डोल्पा, सबैभन्दा ठूलो ताल रारा, सबैभन्दा गहिरो ताल फोक्सुन्डो, सबैभन्दा विकट जिल्ला कालीकोट, सबैभन्दा कम औसत आयु भएको जिल्ला हुम्ला, सबैभन्दा लामो नदी कर्णाली! कर्णालीमा यस्ता धेरै चिज छन्, जसका अघिल्तिर सबैभन्दा झुण्ड्याउन सकिन्छ। एकातिर रारा, अर्कोतिर से-फोक्सुन्डो, बीचमा कर्णाली। एउटा रारा, जहाँको पानीमा माछाको चलखेल नाङ्गो आँखाले देखिन्छ। अर्को से-फोक्सुन्डो, जहाँ कुनै जीवको अस्तित्व सम्भव छैन। तर, दुवै एउटै कर्णालीमा!
दैलेखको राकम कर्णाली काटेर अहिले मोटर कालीकोट, जुम्ला पुगिसकेको छ। हिजोसम्म कर्णाली पुग्ने जम्मा दुई वटा बाटा थिए, कि पैदल, कि चील गाडी। चल्न त अढाई सय किलोमिटर लामो कर्णाली राजमार्गमा बस र जीप पनि चल्छन्, तर यो राजमार्गमा राज्य चाहिँ ट्याक्टरको चल्छ। ६ पाङ्ग्रे नै सही, कर्णालीमा अहिले गाडी चल्छ। तपाईं सडक, जहाज वा पैदल, बाटो रोजेर कर्णाली पुग्न सक्नुहुन्छ।

कर्णालीमा जुम्लाको स्याउ छ, दार्चुलाको यार्सागुम्बा, विकट पहाडी जीवन छ। नागबेली पारेर सजाइएको नीलो डोरीजस्तो कर्णाली छ। साँच्चिकै नेपाल चिन्ने हो भने एकपटक कर्णाली पुग्नै पर्छ। यो नेपाली भाषा र सभ्यताको उद्गमस्थल। काठमाडौंकै घनत्वमा वस्ती बसाउने हो भने एउटै डोल्पा जिल्लामा पूरै नेपाली अटाउन सक्छन्। तर, शहर अझ्ै कर्णाली छिर्न भ्याएको छैन।

प्राकृतिक सम्पदा र ग्रामीण जीवनको सुवासले कर्णाली मगमग छ। तर, निकै थोरै मानिसमात्र कर्णाली पुग्छन्। यसैले कर्णाली चिनाउन फ्रान्सबाट एरिक भ्याली आउनुपर्छ। कर्णालीका सयौं हिमचुली, नदीनाला, ताल र जङ्गलमा हिम चितुवादेखि डाँफेको वास छ। लालीगुराँसले त कर्णालीसँग मीत लगाएको छ, हरेक डाँडामा फुलिरहेको देखिन्छ। स्याउलेदेखि चिसापानीसम्म कर्णाली नदीमा विश्वस्तरको र्‍याफ्िटङको स्वाद लिन सकिन्छ।

दुर्गम र विकटको संज्ञा पाएको कर्णाली पुग्ने सबैभन्दा सजिलो बाटो चाहिँ आकाशे बाटो हो। नेपालगञ्जदेखि जुम्ला, डोल्पाको जुफाल, हुम्लाको सिमीकोट र मुगुको ताल्चामा जहाज ‘र्लिन्छन्। कर्णालीमा दुई वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज छन्- रारा र से-फोक्सुन्डो (यसलाई से-फोक्सुम्डोे पनि भन्ने गरिएको छ)। यसका साथै जुम्लादेखि दुनै, कागमारा क्षेत्र, बेनीदेखि डोल्पोको पैदल यात्रा पनि तपाईंका लागि अविस्मरणीय बन्नसक्छ। हुम्लाबाट शुरु हुने कैलाश पर्वतको यात्राको पनि आफ्नै धार्मिक एवं पर्यटकीय महत्व छ।

धौलागिरि हिमालपारिको कर्णाली अञ्चलले मनोरम दृश्यको वरदान त पाएकै छ साथै धौलागिरिको छायाँमा हुनाले यहाँ कम वर्षा हुन्छ। यसैकारण यहाँ वर्षामा पनि जुका र हिलोको वास्ता नगरी घुम्न सकिन्छ। अर्किड, एडलवाइज, गुलाब र अरू जङ्गली फूलको संसारमा हराउँदै पदयात्राको मजा लिन सकिन्छ। बसन्तदेखि शरद ऋतुसम्म यो क्षेत्र भ्रमण निम्ति उत्तम मानिन्छ। कर्णाली क्षेत्रमा लोकप्रिय एउटा देउडा छ-
तँ घुम्या मेरो मन घुम्छ,
न घुम्या कर्णाली!
जाने होइन त, कर्णाली घुम्न?

——————————————————————————–

रहस्यमयी सुन्दरता

नेपाली टाइम्स
फोक्सुन्डो ताल

मुगुको प्रमुख गन्तव्यस्थल रारा हो भने, डोल्पाको से-फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज जहाँ छन् फोक्सुन्डो ताल र से गुम्बा। उपल्लो डोल्पोमा पर्ने से गुम्बा विश्वका प्रमुख बाह्र बौद्ध गुम्बामध्येको एक मानिन्छ। यस्तै, तल्लो डोल्पोमा रहेको फोक्सुन्डो ताल नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल हुनुका साथै यो जीवविहीन तालका रूपमा पनि प्रसिद्ध छ।

१९६ प्रजातिका चरा, ३२ प्रजातिका स्तनधारी जन्तु र ४०७ प्रजातिका जडिबुटीले सम्पन्न ३५५५ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको से-फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै सबैभन्दा ठूलो निकुञ्ज हो।

कसरी पुग्ने?
यी दुवै ठाउँ पुग्ने मुख्य चल्तीको नाका जुफाल विमानस्थल हो। यहाँबाट तीन घण्टाको हिँडाइमा डोल्पाको सदरमुकाम दुनै पुगिन्छ, जहाँबाट वास्तविक पदयात्राको आनन्दसहितको से-फोक्सुन्डो यात्रा शुरु हुन्छ।

शुलीगाड दोभानबाट पूर्वतिरको बाटो समाएपछि पहिलो दिनको बास बस्ने ठाउँ छेक्पा पुगिन्छ। यहाँबाट रिङ्मो हुँदै २०० मिटर लामो चित्ताकर्षक फोक्सुन्डो झ्रना पुगिन्छ। यो झ्रनाबाट फोक्सुन्डो ताल क्षेत्र शुरु हुन्छ। पश्चिमतिर काञ्जेरल्वा र दक्षिण पूर्वतर्फ सोनाम काङ्ग हिमाल रहेको फोक्सुन्डो उत्तरको फोक्सुन्डो खोला र पूर्वको सगरखोलाको सङ्गमले बनेको छ। ४.८ किलोमिटर लाम्चो, १.८ किलोमिटर चौडा यो ताल ६५० मिटर गहिरो छ। जीवविहीन यो ताललाई हरियो र नीलो रङको अनुपम मिश्रणले मुगाको रङ्गमा रङ्गाएको छ। आकाशमा सूर्यको स्थानसँगै रङ्ग फेर्ने फोक्सुन्डोको कञ्चन पानीलाई नाङ्गा हिमालहरूले पहरा दिएका छन्। एउटा प्रचलित किम्वदन्तीअनुसार यो तालभित्र प्राचीन गाउँको अवशेष अझै देखिन्छ।